LAIS CORINTOKOA

LAIS KORINTOKOA

Grezia zaharrean, Peloponesoko guden garaian Korinton sortutako hetaira famatua izan zen Lais. Ederren artean ederrena. Lehendabiziko emazteki filosofoa. Korinton, Elokuentzia eta Amodioaren Baratza eraiki zuen, eta han  biltzen ziren garaiko filosofoek. Aristipo izan zuen maisu eta maitale; honen lanen arteko bi Lais buruzkoak dira. Aristipok  bezala, gizonaren azken helburua plazera zela irakasten zuen Laisek, bere baratzean besta handiak egiten zituen eta goi mailako filosofoak bertan biltzen ziren, non gizakiarentzako plazeraren onurak eztabaidatzen  zituzten.   

Gaztetxo zela, hainbat eskultoreek haitzurdinean  zizelkatu zuten haren iduria.    Apeles margolariak Hafrodita irudikatzeko hartu zuen neskatxa modelo, eta berarekin eraman zuen Atenasera. Neskak Tenpluan ezagutu zituen filosofoak eta bere faboreak eskaintzen ikasi zuen. Demostenesek neska ezagutu zuenean 10.000 drakma eskaini zizkion berarekin gaua bat egotearen ordez, baina honek ezetz erran zion. Bere gustukoekin baizik ez baitzen  oheratzen.

Nostalgiak jota Korintora itzultzeko gogoa adierazi zion bere maitaleari eta Aristipo eta biak itzuli ziren Korintora.

Ordurako goi mailako hetaira zen Lais eta Tenplura zuzendu zen Hafroditari loreak eskaintzera. Neska Tenpluan sartu zenean, bertan zeuden prostitutek   Laisen edertasunaz liluraturik bidea egin zioten,  gero, han zeuden gizonek bizkar-gainean atera zuten hetaira.

Aspasia Periclesen maitalearen laguna egin zen, eta honek alargun zahar aberats  bat aurkeztu zion eta harekin ezkondu zen Lais, gero, Aspaiak berak lagundu zion gizona kasatzeko modua aurkitzen. Lais alarguntsa aberatsa zen eta jauregi oparo  bat erosi zuen, non Elokuentzia eta Amodioaren baratza paratu zuen. Aristipori fidela ezin zitzaiola izan erran zion eta bere bideari jarraitu zion.

Edertasuna galtzen zuen heinean galdu zituen maitale, lagunak eta dirua. Edariari eman zion eta 10 drakmetan saltzen zen Tenpluaren izkinan.

Hirurogei urterekin ezagutu zuen mutil gazte bat, berarekin maitemindu eta  lan bila Tesaliara joan ziren. Tesalian Tenpluan mutilarekin larrutan ari zela atzeman zuten eta,  harrikatu zuten hil arte.

Baina, herriak Lais ez zuen ahantzi, Korinton mausoleo bat eraiki zuten bere izenean, bertan paratu zituzten haren irudiarekin egindako eskulturak. Elokuentzia eta Amodioaren Baratza  denborarekin zimelduz joan zen, iturriak agortu eta eskulturak erori ziren, baina bertako  gliziniak, kameliak, hortentsiak eta arrosak bere gisa joan ziren oihanetik eta oraindik hantxe daude.

HARAGIAREN BEKATU….

Kontatzen du Aulo Geliok Korintoko herrian zela emazte eder bat, famatua, amoltsua eta plazer egilea, eta ofizioaren baliatzen ongi zakiena. Bada egun batez Demosteles filososo handi hura emaztearen aldetik iragaten zela, kilikatu zen, ernatu zen, linburtzen hasi zen: eta galde egin zion Lais berari ia zenbana saltzen zen fruitua, zer balio zuen merkatalgoak. Eta alegerarik, ustez ezen ihizia sarean zuen, eskatu zion suma handi baten, gehiago bortzehun ezkuturen baino: Handiari handiki, Demostenek aditu zuenean emamutiriaren demanda, ihardetsi zion, ez uste bezala: ez dut nik urrikitzea edo errukia horren garestia erosten. Erran balio bezala: Badakit, andrea, ezen baldin nik orain iragan baneza zurekin neure apetitu desordenatua, urriki lekidakeela berehala. Bada urrikitze hura, ondoko damu hura, ez dut horren kario erosten, eta ez hargatik hainbat diru ematen. Eskarnio egin ustea, gelditu zen eskarniatua. Eta Demostenek eman zuen hartan aditzera bekatuari betiere bere ondotik urrikia darraiola.                    

           

                      

   

CAMILA GORMAN

CAMILA ETA LADISLAO BI AMOROS IHESLARI Mutila apeza zen; neska, familia nagusi bateko alaba. Orduan, egoera haietan jartzen ziren muga guztien gainetik igaro eta maitemindu egin ziren, bai eta amodio hartan erre ere. Bikotea fusilatzeko agindua eman zuen Juan Manuel de Rosas lehendakariak, neska haurdun zela ongi jakin arren. Socorro eliza, Suipacha y Juncal herrian, izan zen zoritxarreko amodio horren hasieraren testigu. 1847. urtean, eskandalu ikaragarria sortu zuen gertaera hark Buenos Aires inguruko herri burges, dotore eta lasai hartan. Amatxirengandik heldu zitzaion sedukzio artea Camila O´Gorman, hemeretzi urteko neska eder eta nortasun handikoari, Ana Perichon, Santiago Liniers erregeordearen maitale izan zena, baitzuen amatxi. Leinu porteño zahar batekoak ziren jatorriz O´Gormandarrak, eta Rosas lehendakariaren beraren lagun handiak: Camilaren adinekoa eta lagun mina zen, hain zuzen ere, haren alaba Manuela Rosas. Tucumanetik etorria zen Ladislao Gutierrez, Socorro elizara apez. Hogeita lau urteko mutila, azkarra, hiztun ona eta atsegina. Amaren jatorri aimarari ohore eginez, larru beltzaran, begi bizi eta ile beltz kizkur ederren jabea zen. Berehala erreparatu zion apezak Camilaren xarmari, eta Eduardo O´Gorman anaiaren apez-laguna zenez, arazorik gabe ezagutu zuen neska. Bizitzako sasoirik hoberenean zeudelarik, maitasunaren eromenean galdu ziren neska eta mutila. Elizan ikusten zuten elkar, fedearen aurrean zituen zalantzak azaltzen zizkion neskak, eta bereak ere bazituela hauteman zion mutilari. Astunegia zitzaion zelibatoaren zama. Astuna eta zentzugabea, naturaren aurkakoa. Jainkoa nonbait izatekotan, hark berak emana ziokeen maitatzeko ahalmena. Bazuen gibelerat jotzeko eskubidea, eta eginak zituen botoek ez zuten egoera berri hartan balio. Berritik hasiko zuen bizia. Maite zuen emakumea Jainkoaren aitzinean eginen zuen berea, argi asko baitzekien munduaren aurrean ezinezkoa izanen zela. Biziki maitemindua zen Camila, ezin zuen gizon hura gabe bizi. Eta ihesa prestatzen hasi ziren. Zakuto batean arropa batzuk, jateko zerbait eta ahal izan zuten dirua bildu ondoren, bi zaldi hartu eta Lujan aldera atera ziren 1847. abenduaren 12an. Lujanen, tokia utzi zien ostatu-jabe batek etxearen gibeleko belaian, eta izarpean elkarrekin lo egin zuten lehendabiziko aldiz. Hamar egun geroago, gobernadorearen aurrean salatu zuen Adolfo O´Gormanek “egundaino ezagutu ez den ekintza ikaragarri” hura. Eta “nornahik miserable, zorigaizto, dohakabe horiek nonahi aurkiturik ere, ekar ditzala” eskatu zion Medrano apezpikuak gobernadoreari, “justiziak agintzen duen arabera zigortuak izan daitezen”. Zortea lagun zutela itxuraz, 1847ko otsailean paperak egin zituzten gazteek nortasun faltsuekin, bai eta pasaportea ere Brasilera joateko asmoz. Baina dirurik gabe gelditu ziren eta, Goya izeneko herri ttiki batean haur eskolarik ez zegoela ikusirik, eskola bat antolatu zuten aurrezki batzuk osatu nahian. Lau hilabete iraun zuten bertan, uztailean apez bat agertu eta Ladislao ezagutu zuen arte. Argiaren abiaduran zabaldu zuen albistea: biharamunean bertan atxilotu eta inkomunikatu zituzten, gobernadorearen aginduz. Gertatuaren berri jakin zueneko, atxilotuak Santos Lugares, garai hartako espetxe gogorrenera, karro banatan eramateko agindu zuen Rosas lehendakariak. Ikara betean ziren maitaleak, euren artean eta munduarekin ezin hitz egin zezaketela. Hala eta guztiz ere, Manolita Rosasi gutun bat helaraztea lortu zuen Camilak. Abuztuaren 8an erantzun zion lehendakariaren alabak, biziari gogor eusteko eta itxaropena ez galtzeko eskatuz eta, arazoa konponbidean zegoela adierazi ondoren, Buenos Airesa lehenbailehen itzuliko zirela adieraziz. Liburu batzuk ere bidali zizkion Ladislaori. Aldi berean, komentu baten bila hasi zen Manuela bere lagunarentzako. Baina Rosasek ez zuen bikotea Buenos Airesen nahi, atxilotuak errazago defendatuko baitziren beharbada hiriburuan, eta hain gutxi bere alabaren erruki-eskaerei erantzun. Bestalde, “egin zuenagatik ez zegoela damuturik, Jainkoarekin bakean zela” aitortu zuen Camilak espetxean. “Noraino ailegatu behar dugu, emakume izanik Jainkoarekin zuzenean komunikatzen hasten badira? Lutero usaina dario… arras arriskutsua da auzi hau” , erran zuen lehendakariak. Zalu eta zehatz ibiliko zen. Argi-hastean ailegatu ziren gobernadorearen gudariak. Zaldi-trostan eta, beti egiten zuten bezala, zarata ikaragarrian, ate joka, oihuka… Apelazio edo defentsarako aukerarik eman gabe, bikotea fusilatzeko agindu zuen Rosasek. Orduan, zaldiak lehertzeko zorian bidali zituen espetxeko zuzendariak bi zaldun, lehendakariari neska haurdun zegoela gaztigatzera. Bertze bi igorri zituen Manuelarengana, mezu berdinarekin. Manuelak, ordea, egundaino ez zuen mezu hura jasoko. Eguzkia oraindik apal, konfesatzeko aukera eman ondoren, zapi banarekin estali zizkieten begiak bi akusatuei. Eserleku banatan lotu eta gero, bi hagaren gainen eraman zuten lau gudarik atxilotu bakoitza espetxeko patiora, soinu banda eskoltan zutela. Luzea egin zitzaion bidea Camilari. Ostikoka sumatzen zuen umea sabelean, bi eskuekin laztantzen zuen haurtxoa, eta haren bihotzaren taupadak, “tap… tap… tap…”, sumatzen zituen. “Ninia ez! Ninia ez! Ez iezadazue ninia hil!”, errepikatzen zuen behin eta berriz oihuka bere indar guziekin. Baina inork ez zion aditzen, soinu-joleen doinua bikoiztu egin zen espetxeko korridorean. Hain zen estua eta apala, ezen kobazulo bat ematen zuen. Hurbilean sumatzen zuen Ladislao, bere maitea, haren ahatsa, haren usaina… Bere gizona zen eta harengana luzatzen zuen eskua, baina itsuek egiten duten modura, zortea tentatuz. Oihuka aditzen zuen gizona, ero baten moduan. “Hil nazazue, baina utz ezazue bizirik nire emaztea, eta nire haurra! Ez ezazue nire semea hil!”, errepikatzen zuen behin eta berriz ikaragarrizko doinu lazgarrian. Antzerti batean bezala ari zen hogei urtetan bizi izanikoa ikusten. Ama, beti dotore, etxea zuzentzen, zerbitzua gobernatzen. Aita beti bere negozioetan, etxera opariekin itzultzen aldiro. Familia arteko bazkariak, bazkalondoko egonaldiak. Anai-arreben arteko jostetak. Ingeles klaseak, piano ikasketak,… Jostunak egiten zizkion soinekoak, hamabortz urteak ospatzeko egin zion arrosa koloreko hura bereziki, benetan polita, muselinaz landua, bere lehen emakume-soinekoa, maukarik gabea eta bular erdia agerian uzten zuena. Eta amak elizara joateko erosi zion foulard loreztatu hura, emakume bati bezala ilea estaltzen ziona. Hasia zen ordurako mutilen begirada sumatzen eta anitz gustatzen zitzaion. Lehendakariaren etxeko baratzean egiten zituzten bestetara joaten hasi zen egun haiek oroitu zituen. Eta Manuela lagunarekin batera mutilekin irrika ibiltzen ziren egun haiek… Ongi oroitzen zuen Ladislao herriko elizara apez etorri zenekoa. Ordura arte, amarekin joana zen beti elizara, gogo anitzik gabe. Baina apez berriarekin gero eta atseginago egiten zitzaion meza, anitz gustatzen zitzaizkion haren sermoiak… — Nire ninia! —min egiten zion, sabela lehertu nahian— Nini maitea! —umea laztantzen negar, negar, eta negar. “Camila neurea, badakit neurekin hiltzera zatozela. Munduan ezin izan dugu elkarrekin bizi, zeruan bilduko gara betiko Jainkoarekin. Maite zaitut. Zure Gutierrez”. Oihuka bidali zion azken agurra bere maiteari, baina Camilak nekez adi ziezaioken, negar-zotinka etsipenak jana baitzegoen gaixoa… Gazteak patioaren erdian utzi eta fusilak kargatu zituzten zortzi borreroek. Gero, alde batean jarri eta, danborren arrada ikaragarrian, lau tirok kasatu zuten Ladislao, eta hiruk Camila, huts egin baitzuen laugarrenak. Hemezortzigarren eguna zuen 1848ko abuztuak. Camilak hogei urte zituen, eta haurdunaldiko zortzigarren hilabetean zegoen. Ondorio larriak ekarri zituen gertaera honek, behera etorri baitzen haren ondorioz Juan Manuel de Rosasen gobernua.

CAMILA ETA LADISLAO BI AMOROS IHESLARI

CAMILA ETA LADISLAO BI AMOROS IHESLARI

Mutila apeza zen; neska, familia nagusi bateko alaba. Orduan, egoera haietan jartzen ziren muga guztien gainetik igaro eta maitemindu egin ziren, bai eta amodio hartan erre ere. Bikotea fusilatzeko agindua eman zuen Juan Manuel de Rosas lehendakariak, neska haurdun zela ongi jakin arren.
Socorro eliza, Suipacha y Juncal herrian, izan zen zoritxarreko amodio horren hasieraren testigu. 1847. urtean, eskandalu ikaragarria sortu zuen gertaera hark Buenos Aires inguruko herri burges, dotore eta lasai hartan.
Amatxirengandik heldu zitzaion sedukzio artea Camila O´Gorman, hemeretzi urteko neska eder eta nortasun handikoari, Ana Perichon, Santiago Liniers erregeordearen maitale izan zena, baitzuen amatxi. Leinu porteño zahar batekoak ziren jatorriz O´Gormandarrak, eta Rosas lehendakariaren beraren lagun handiak: Camilaren adinekoa eta lagun mina zen, hain zuzen ere, haren alaba Manuela Rosas.
Tucumanetik etorria zen Ladislao Gutierrez, Socorro elizara apez. Hogeita lau urteko mutila, azkarra, hiztun ona eta atsegina. Amaren jatorri aimarari ohore eginez, larru beltzaran, begi bizi eta ile beltz kizkur ederren jabea zen. Berehala erreparatu zion apezak Camilaren xarmari, eta Eduardo O´Gorman anaiaren apez-laguna zenez, arazorik gabe ezagutu zuen neska.
Bizitzako sasoirik hoberenean zeudelarik, maitasunaren eromenean galdu ziren neska eta mutila. Elizan ikusten zuten elkar, fedearen aurrean zituen zalantzak azaltzen zizkion neskak, eta bereak ere bazituela hauteman zion mutilari. Astunegia zitzaion zelibatoaren zama. Astuna eta zentzugabea, naturaren aurkakoa. Jainkoa nonbait izatekotan, hark berak emana ziokeen maitatzeko ahalmena. Bazuen gibelerat jotzeko eskubidea, eta eginak zituen botoek ez zuten egoera berri hartan balio. Berritik hasiko zuen bizia. Maite zuen emakumea Jainkoaren aitzinean eginen zuen berea, argi asko baitzekien munduaren aurrean ezinezkoa izanen zela.
Biziki maitemindua zen Camila, ezin zuen gizon hura gabe bizi. Eta ihesa prestatzen hasi ziren. Zakuto batean arropa batzuk, jateko zerbait eta ahal izan zuten dirua bildu ondoren, bi zaldi hartu eta Lujan aldera atera ziren 1847. abenduaren 12an. Lujanen, tokia utzi zien ostatu-jabe batek etxearen gibeleko belaian, eta izarpean elkarrekin lo egin zuten lehendabiziko aldiz.
Hamar egun geroago, gobernadorearen aurrean salatu zuen Adolfo O´Gormanek “egundaino ezagutu ez den ekintza ikaragarri” hura. Eta “nornahik miserable, zorigaizto, dohakabe horiek nonahi aurkiturik ere, ekar ditzala” eskatu zion Medrano apezpikuak gobernadoreari, “justiziak agintzen duen arabera zigortuak izan daitezen”.
Zortea lagun zutela itxuraz, 1847ko otsailean paperak egin zituzten gazteek nortasun faltsuekin, bai eta pasaportea ere Brasilera joateko asmoz. Baina dirurik gabe gelditu ziren eta, Goya izeneko herri ttiki batean haur eskolarik ez zegoela ikusirik, eskola bat antolatu zuten aurrezki batzuk osatu nahian. Lau hilabete iraun zuten bertan, uztailean apez bat agertu eta Ladislao ezagutu zuen arte. Argiaren abiaduran zabaldu zuen albistea: biharamunean bertan atxilotu eta inkomunikatu zituzten, gobernadorearen aginduz.
Gertatuaren berri jakin zueneko, atxilotuak Santos Lugares, garai hartako espetxe gogorrenera, karro banatan eramateko agindu zuen Rosas lehendakariak. Ikara betean ziren maitaleak, euren artean eta munduarekin ezin hitz egin zezaketela. Hala eta guztiz ere, Manolita Rosasi gutun bat helaraztea lortu zuen Camilak. Abuztuaren 8an erantzun zion lehendakariaren alabak, biziari gogor eusteko eta itxaropena ez galtzeko eskatuz eta, arazoa konponbidean zegoela adierazi ondoren, Buenos Airesa lehenbailehen itzuliko zirela adieraziz. Liburu batzuk ere bidali zizkion Ladislaori. Aldi berean, komentu baten bila hasi zen Manuela bere lagunarentzako. Baina Rosasek ez zuen bikotea Buenos Airesen nahi, atxilotuak errazago defendatuko baitziren beharbada hiriburuan, eta hain gutxi bere alabaren erruki-eskaerei erantzun. Bestalde, “egin zuenagatik ez zegoela damuturik, Jainkoarekin bakean zela” aitortu zuen Camilak espetxean. “Noraino ailegatu behar dugu, emakume izanik Jainkoarekin zuzenean komunikatzen hasten badira? Lutero usaina dario… arras arriskutsua da auzi hau” , erran zuen lehendakariak. Zalu eta zehatz ibiliko zen.
Argi-hastean ailegatu ziren gobernadorearen gudariak. Zaldi-trostan eta, beti egiten zuten bezala, zarata ikaragarrian, ate joka, oihuka… Apelazio edo defentsarako aukerarik eman gabe, bikotea fusilatzeko agindu zuen Rosasek. Orduan, zaldiak lehertzeko zorian bidali zituen espetxeko zuzendariak bi zaldun, lehendakariari neska haurdun zegoela gaztigatzera. Bertze bi igorri zituen Manuelarengana, mezu berdinarekin. Manuelak, ordea, egundaino ez zuen mezu hura jasoko.
Eguzkia oraindik apal, konfesatzeko aukera eman ondoren, zapi banarekin estali zizkieten begiak bi akusatuei. Eserleku banatan lotu eta gero, bi hagaren gainen eraman zuten lau gudarik atxilotu bakoitza espetxeko patiora, soinu banda eskoltan zutela.


Luzea egin zitzaion bidea Camilari. Ostikoka sumatzen zuen umea sabelean, bi eskuekin laztantzen zuen haurtxoa, eta haren bihotzaren taupadak, “tap… tap… tap…”, sumatzen zituen. “Ninia ez! Ninia ez! Ez iezadazue ninia hil!”, errepikatzen zuen behin eta berriz oihuka bere indar guziekin. Baina inork ez zion aditzen, soinu-joleen doinua bikoiztu egin zen espetxeko korridorean. Hain zen estua eta apala, ezen kobazulo bat ematen zuen. Hurbilean sumatzen zuen Ladislao, bere maitea, haren ahatsa, haren usaina… Bere gizona zen eta harengana luzatzen zuen eskua, baina itsuek egiten duten modura, zortea tentatuz. Oihuka aditzen zuen gizona, ero baten moduan. “Hil nazazue, baina utz ezazue bizirik nire emaztea, eta nire haurra! Ez ezazue nire semea hil!”, errepikatzen zuen behin eta berriz ikaragarrizko doinu lazgarrian.


Antzerti batean bezala ari zen hogei urtetan bizi izanikoa ikusten. Ama, beti dotore, etxea zuzentzen, zerbitzua gobernatzen. Aita beti bere negozioetan, etxera opariekin itzultzen aldiro. Familia arteko bazkariak, bazkalondoko egonaldiak. Anai-arreben arteko jostetak. Ingeles klaseak, piano ikasketak,… Jostunak egiten zizkion soinekoak, hamabortz urteak ospatzeko egin zion arrosa koloreko hura bereziki, benetan polita, muselinaz landua, bere lehen emakume-soinekoa, maukarik gabea eta bular erdia agerian uzten zuena. Eta amak elizara joateko erosi zion foulard loreztatu hura, emakume bati bezala ilea estaltzen ziona. Hasia zen ordurako mutilen begirada sumatzen eta anitz gustatzen zitzaion.


Lehendakariaren etxeko baratzean egiten zituzten bestetara joaten hasi zen egun haiek oroitu zituen. Eta Manuela lagunarekin batera mutilekin irrika ibiltzen ziren egun haiek…


Ongi oroitzen zuen Ladislao herriko elizara apez etorri zenekoa. Ordura arte, amarekin joana zen beti elizara, gogo anitzik gabe. Baina apez berriarekin gero eta atseginago egiten zitzaion meza, anitz gustatzen zitzaizkion haren sermoiak…


— Nire ninia! —min egiten zion, sabela lehertu nahian— Nini maitea! —umea laztantzen negar, negar, eta negar.

“Camila neurea, badakit neurekin hiltzera zatozela. Munduan ezin izan dugu elkarrekin bizi, zeruan bilduko gara betiko Jainkoarekin. Maite zaitut. Zure Gutierrez”. Oihuka bidali zion azken agurra bere maiteari, baina Camilak nekez adi ziezaioken, negar-zotinka etsipenak jana baitzegoen gaixoa…
Gazteak  patioaren erdian utzi eta fusilak kargatu zituzten zortzi borreroek. Gero, alde batean jarri eta, danborren arrada ikaragarrian, lau tirok kasatu zuten Ladislao, eta hiruk Camila, huts egin baitzuen laugarrenak. Hemezortzigarren eguna zuen 1848ko abuztuak. Camilak hogei urte zituen, eta haurdunaldiko zortzigarren hilabetean zegoen.
Ondorio larriak ekarri zituen gertaera honek, behera etorri baitzen haren ondorioz Juan Manuel de Rosasen gobernua.

ILOTZAK SURAT

HILOTZAK SURAT
Indiako zazpi hiri sakratuetako bat da Varanasi, Ganges ibaiaren ertzean. Kashi (“guztiz ederra”, “eguzkia bezain distiratsua”, hindi hizkuntzan) zeritzan antzina, eta K.a. 3100. urtean eraiki zuten, Shiva jainkoaren malko bat erori zen lekuan hain zuzen ere.
Honela idatzi zuen (bere garaian) Mark Twain idazle satirikoak:
“Historia aitzinekoa da Varanasi, tradizioa baino antzinagokoa, elezaharrak berak baino lehenagokoa, eta horiek guztiak batera baino bi aldiz zaharragoa dirudi”.
Beraz, inpresio handia eragiten duen hiria da. Bi miloi biztanle ditu, baina baliteke denak erroldatuak ez egotea. Egunero ailegatzen da jendea hirira, garraio mota guztiak erabiliz. Anitz ez dira gehiago etxera itzuliko, batzuk sosik gabe geldituko direlako, bertze batzuk ibai ertzean hil nahi dutelako. Hinduistak bizian behin joan beharreko hiria denez, mota guztietako jendea biltzen da bertara. Eta hantxe nahasten dira kasta guziak, aberatsak eta eskaleak, gazteak eta zaharrak. Animaliek ere badute beren tokia; jendearen artean bizi dira, bertzeak bertze, behiak, zakurrak, bufaloak, basurdeak eta ahuntzak. Varanasin kalean egiten da bizia, usaina, kolorea, erritmoa, asotsa eta kutsadura dira han garaile, eta horien guztien gainetik errezoak, abestiak eta erreguak.
2.510 kilometro luze da Ganges, “Jainkosa Ibaia”, munduko ibai kutsatuenetako bat. Haren ertzetan milaka hilotz erretzen, eta errautsak urera segidan jaurtitzen, dituzte egunero. Hinduisten artean deus ez da hala ezaguturik, nola baita beren hilez hartzen duten arreta berezia. Badakite heriotzarekin arima galtzen ez dela, eta bertan gelditu den gorputza berriz arimarekin bat egin beharra dela. Nonahi prestatzen dituzte egur-metak hilotzak gainean hartzeko prest. Hildakoa gizonezkoa bada, haren ondoan egoten da andre alarguna, kaskamotz eta zuriz jantzirik. Ingelesak Indiara ailegatu baino lehen, senarrarekin batera erretzen zuten emaztea. Gero, izugarrikeria hori debekatu zutenean, ibaiaren bazterrean gelditzen dira andre alargunak hil arte. Seme zaharrenak pizten du su-txondorra, eta ondoan gelditzen da, jite agurgarrian, amatatu arte.
Bufaloak uretan bainatzen ari diren bitartean, ibai bazterrean biluzten da jendea eta, arropa garbitu eta eguzkian hedatu ondoren, bainatu eta jantzi egiten da berriro. Erromesak fede handiz bertan bainatzen ari diren bitarte horretan, kometak zerurantz astintzen aritzen dira haurrak, bizar mozten barberak, eta zein bere egitekoan gainerako guztiak: masajistak, sukaldariak, saltzaileak, erosleak, turistak…
Surrealista xamar gertatzen da hau guztia nire antzeko baten begietan. Alabaina, erlijio bat baino areago, bizimodu bat da hinduismoa. Hinduisten sinesteetan ez dago sortzailerik, hinduismoak ez dauka elizarik, ez eta gidaririk ere. Veda testuetan ageri diren herri gurtzeak, ohiturak eta sinesmenak dituzte hinduistek bere erlijioaren funts eta oinarri. Betikoa da Veda , ez du hasierarik ez bukaerarik. Milaka urtetan zabaldu da, ahoz aho. Testuak berandu idatzi ziren, K.a. 700. urtearen inguruan, baina ahozkoa da benetako Veda , bere doinuak ditu eta gauzak horrela direla irakasten diete maisuek ikasleei. Mila milioi jarraitzaile ditu hinduismoak, eta 330 bat milioi jainko gurtzen dituzte haren jarraitzaileek aldi berean, mota askotako jainkoak eta jainkosak baitituzte: piztiak, zuhaitzak, mendiak eta ibaiak, loreak, lurrinak, koloreak… Izena duen guztia da gurgarria. Egunerokoan bizi dituzte hinduistek jainkoak.

BELARRITAKOAK

BELARRITAKOAK
Zazpi bat urte izanen nituen, baina ongi oroitzen dut amak belarritakoak erosi zizkidan eguna. Belarritakoak bai baino belarrietan zulotxoak egin behar zizkidaten eta ezin nituen momentua paratu. Amak erran zidan igandean meza ondoren izeba Joanarengan ganen ginela eta berak zulatuko zizkidala belarriak. Joana herriko haur guztien izeba zen, bera bai zen mundura etortzen lagundu gintuena.
Aztoraturik gan nintzen eskolara eta ongi azaldu nien nire lagunei belarritakoak nolakoak ziren, izeba Joanak belarrietan zuloak egin behar zizkidala ere erran nien._ Belarrietan zuloak! Eta nola eginen dizkizu zuloak? Galde egin zuen batek. Ba, hori zesarea izanen da bota zuen bertze batek. Berriki zesarea bidez haur bat sortu zen herrian eta ohiz kanpoko gertakizuna zenez haur guztiak nahasiak ibili ginen, Zesarea hitza bera lehendabiziko aldiz aditu genuen, bazuen harako misterio pittin bat eta errekrea orduan gai nagusia zen. Azkenik eskolako lagun adituenak misterioa argitu nahian emakumeari sabelen zulo bat egin eta haurra ateratzea zela zesarea erran zigun._ Ene Jaungoikoa! _ Niri ere zesarea egin behar zidaten! Joan nintzaion amari etsipenean eta galde egin nion. _Ama! Hau eta hau erran didate eskolako lagunek _egia al da zesarea egin behar didatela belarritakoak paratzeko? harrapaladan bota nion. Ama beti bezala sukaldean lanean ari zen eta irri-bartsu begiratuz _ba horrelako zerbait…erantzun zidan inongo inportantziarik gabe. Ba, bai zesarea eginen zidaten. Ezin nuen lorik egin, izu ikaragarria sentitzen nuen, baino_ hain ziren politak nire belarritakoak!_ Ba zesarea egin behar baldi-ma didate hala beza_ pentsatu nuen. Luzea egiten zitzaizkidan egunak, sarritan sartzen nintzen amaren gelan, eta gau-mahitxoaren kajoia ireki eta liluraturik gelditzen nintzen belarritakoak begira. Urrezko arotxo batzuk ziren, altxorra handia niretzako.Eta ailegatu zen eguna, berriro igandea eta meza onduan gan ginen izeba joanarengan eta hartu zuen izebak jostorratza, misto bat biztu eta muturra erre zion, gero kortxo bat belarriaren gibeleko aldean paratu eta _zas! zulatu zidan eskuineko belarria, gero _zas! ezkerrekoa. _A! ze miseria, oraingoan zuloak bai baino belarritakorik ez pentsatu nuen nire baitan. Bi haritxo paratu zizkidan eta _arras ausarta zara nire, ez duzu negarrik egin, ba orain ez ukitu haria, bere gisa eroriko da eta gaur zortzi etorri berriz eta paratuko dizkizut belarritakoak, erran zidan muxu bat ematen zidan bitartean.
Pasatu zien zortzi egun eta bertze hainbertze gaua, paratu zizkidan izeba Joanak belarritakoak, harro itzuli nintzen etxera, are gehiago astelehenean eskolara. Inguratu ninduten eskola kideek, ni printzearena egiten hasi nintzen, orduan nire lagun minak pitxer bat ur hotz bota zidan. _Ba, amak erran dit nik ez ditudala belarrikorik behar guapa naizelako, zuk ostera polita egoteko behar dituzula_ erran zidan, isil une handia egin zen zein eskola ordua gaztigatuz ezkilen dilin-dalan soinuak moztu zuen.

BASAMORTUAN 14 EGUN

Basamortuan 14 egun

Ailegatu gara Djenera eta aireportuko tramitazio korapilatsuek eta gure ekipaien bilaketak eman dizkigun nahigabeak ahantzi ditugu zain dauzkagun Tuaregen harrera ikustean.
Soineko argiz jantziak, belo zuri eder bat buruan , begiak izan ezik dena estalia , itxura xarmanta ematen dute Tuaregek.

Kel Rela tribukoak dira gure Tuaregak . Tribu aristokratikoa Ahaggarko nagusiak, Antzinako leinuen zaindariak, zuhurrak eta modu onekoak, nortasun handikoak, oso erakargarriak egiten dira.

Djannet oasis bat da. Kel Ajjer tribuko tuareg herri ttiki bat, txit polita. Gidariak altzariak prestatzen dituen bitartean itzuli bat egin dugu. Denda pare batean oroigarri batzuk erosi eta enparantzako ostatuan te bat hartu ondoren abiatu gara basamorturantz. 14 eguneko elikagaia gurekin daramagu, batez ere ura: erran digute 7 egunean ez dugula iturririk topatuko.

Ajjerko Tassilliak gurutzatu ditugu. Ez da erraza paraje hauen edertasuna deskribatzea. Dena da berria niretzat, irreala iruditzen zait. Ez daukat zerekin parekatu, konparatu. Hareazko itsaso izugarrian non haizeak duna erraldoiak zizelkatu eta desbideratzen baititu. Alimaleko harrizko mendi desorekatuen itxura keriatsuak. Bat-bateko haitz arteko ur gardenak. Edo uste gabeko liliak. Izarrez betetako gau magikoak.

Gaur, 6 orduko ibilaldia eginen dugu. Argia hastean atera gara ongi gosalduak. Motxilan ura eta eguerdiko otordua. 1800 metrora igo behar dugu. Mendi-mazela harritza eta gogorra da . Hortaz eguzkiak berotu baino lehen ailegatu nahi dugu.

Urteetan goseak eta etsipenak bultzaturik hego aldetik ipar aldera Algeriako basamortua gurutzatzen duten emigranteek ireki duten bidea egin dugu. Helmuga Libia da. Muammar-Gaddafik ongi hartzen ditu eta, egoitza eta behi bat ere ematen die. Bide bazterrean nonahi oinetakoak daude. Zapata muturrak ahate moko antzera irekita harri artean zerua begiratzen dute. Neskatila-zapatatxo batekin gelditu naiz. “Corte Ingles” dendetan saltzen diren horietako bat da. Koloretako uhalez osatua. Takoia hautsia dauka. Oinetakoa eskuan hotzikara sentitu dut. Neska imajinatu dezaket gaztea eta behartsua. Baina, Bakarrik zihoan? Haurra bizkarrean al zeraman? Edonora ailegatu bazen... Bete ziren bere ametsak?

Hiru ordu mendi gora azken muturra eta arrastaka leher egina ailegatu naiz gailurrera. Atzera behatu eta bidea desegin behar dudala pentsatzeak negarra dagit. Baino tristura berehala gan zait.

Gabarain ordokiak Libia eta Argelia mugan, sumendi baten ohatzean kokatua hiri magiko baten antza dauka. Harrizko bloke erraldoien sotoek eta terrazak kale zumardi eta enparantzetara ematen dute . Eta badira kale nagusiak, enparantza nagusiak eskulturekin hornituak. Auzo xumeak, kale estuekin. Jauregiak zutabe zizelkatuekin eraikinak. Iturri agorrak . Errota-etxeak ehunka hego-harri antzurekin .

Munduko haitzetako artearen kapela “Sixtina” bezala ezagutzen da Gabarain haitzuloetako margo bilduma. Henri Lhote frantziar ikertzailea denbora luzea egon zen bertan bizitzen eta 1957 urtean ikerketa zabaldu zuen. Duela hamar mila urte paraje hauek umelak , emankorrak eta hostotsuak ziren, bertan zibilizazio dinamiko bat gauzatu zen. Ez dakigu zein zen artista hauen asmoa egoitzak dekoratzean. Nolanahi ere bere biziaren berri utzi zuten. Badakigu abeltzainak zirela, ehiztariak, eta zirrika ezagutzen zutela. Lurraldean bizi ziren animalia eta piztiak ongi irudikatuak daude. Lehoia, jirafa, antilopea, elefantea, hipopotamoa basahuntza, behia, zaldia, gamelua… Ehunka pertsonaia abereekin, ehizan, dantzan… gizarte antolakuntza tribala zela ematen du. Marrazkiak eta grabatuak goi mailakoak dira, pigmentu gorrixka, zuria, beltza erabiltzen zuten eta arras ongi iraun du oraino. Pertsonaia anitzek emazteki antza dauka, gerri fina, bular keinua, eta zango sendoak gona motzaren azpian. Lirainak eta malguak zein balet dantzariak.

Ilunabarrean ailegatu gara kanpamendura eta tea prest daukagu.

Tearen erritua arrotz batentzako interesgarria da. Hiru te hartzen ditu tuaregak aldiro. Sua biztu eta estera batean eserita ura paratzen dute berotzen lapiko handi batean. Bitartean, bi te-poto eta edan-ontziak zakutxo batetik ateratzen dituzte. Te-poto batean te belarra eta bertzean azukrea paratzen dute. Ura beroa belarrei erantsi eta hogei bat aldiz te-poto batetik bertzera isurtzen dute ura. Taldeko batek probatu eta gustukoa badu lagunei eskaintzen die. Lehendabizikoka mingatza bizia bezala, bigarrenak gozoa amodioa bezala, eta hirugarrenak suabea heriotzaren antzera, hala izan behar du teak. Denbora hartzen dute tuaregek erritoa betetzen. Sutondoan eserita. Lasai, elkarrizketan, hitzik goratu gabe, beti modu onean. Prisarik gabe, eguneko ekintzen hausnarketa mamitzen, biharamuneko egin beharrak antolatzen. Filosofo-bilera baten tankera ematen du. Erritoa amaitzeko sua itzali ondoren egur batzuk alboan uzten dituzte edonor ailegatzen denerako .

Kel Rela tribua familia noble batzuk osatzen dute, Ahaggarko multzo garrantzitsuena da, . Denda zuriek erabiltzen dituzte eta gizonak gehienetan durbantea ere bai, zuria. Tamahak mintzatzen dute , nahiz eta arabiera eta frantsesa jakin. Tamahak hizkuntza antzinako libiar- berber eboluzionatua da. K.a. V. gizaldian badaude datak Ipar Afrikan libiar - berbereari atxikiak. Halaber toponimian ere hitz anitz gelditu dira. Tuareg tribu haina tamahak dialekto daude. Ahaggaren mintzatzen dena garbiena da. Jatorriz Kel Rela tribua abeltzaintzan eta artzaintzan jardun dute gizalditan. Abereen janariaren halabeharrean mugituz. Ehiza eta basamortu lapurretan ere aritzen ziren. Gizalditan isolatuak ohiturak, hizkuntza eta bere bizimodua gorde dute.

Kondairak dio. Tin Hinan edertasun handiko emakumea gamelu zuri baten gainean ailegatu zen. Abalessa lurralde umel eta emankorrean ez zen inor bizi eta gelditu zen. Tafilalet Marrokotik zetoren , Takamak bere zerbitzaria eta jopuak besteak beste. Tin Hinanek alaba bat sortu zuen, Kella, Kel Rela tribuaren arbasoa.
Takamaek bi alaba ukan zituen, nondik bi tribu bigarren mailakoak sortu ziren, Ihadanaren eta Dag Rali zeinek ez dute gamelurik edukitzeko eskubiderik gaur egun.
Tin Hinan Abalessan hil zen non bere hilobia, Islam aurrekoa, dagoen. Ahaggarko monumentu garrantzitsuena da. Ganden gizaldian hilobia ireki eta ikertu zuten. Gorpua emaztekia, ongi kontserbatua eta bitxi eta perlekin dornatua, halaber emakumea irudikatzen duen eskultura ttiki bat alboan topatu zuten. Tuaregak erromes gaten dira urtero Tin Hinanen hilobira eta gaua egoten dira monumentuaren aitzinen eserita jite agurgarrian.

Tuareg atze-ondo ma-trialen datza emakumearekiko duen estimuan. Emakumearengandik hartzen du leinua. Emakumea da etxeko azienden jabe. Ezkontzerakoan senarra aukeratzerik badu. Tuareg herria islamiartua da baino emakumeak ez du aurpegia estaltzen eta gorputza apaintzen du. Egoitza berak antolatzen du, senarrak duelarik mantenuaren beharkizuna.
Tamarrasset inguruan asentamendu ttiki bat bisitatu dugu. Une eder batean ailegatu gara. Emakume multzo bat astrapalada ederrean badator. Haur sortu berria dakarte, ama gaztea estreinako haurrekin senarraren etxera itzultzen delarik. Ohitura da emakumeak umatzera jatorrizko etxera gatea. Zazpigarren egunean familiako emakumeekin haurra besoetan etxera itzultzen da. Eta bizilagunekin ospakizun bat egiten dute. Gonbidatu gaituzte te bat hartzera eta, datilak eta galleta batzuk dastatu ditugu emakumeekin. Gizonak bildotsak erretzen ari dira harea azpian. Sortu berria sehaskan, lo. Guk berriz gure bidea hartu dugu zorion guztiak sortu berriari opaz.

Tahaggar arkitekto eroaren hiria erraten diote. Ilunabarrean ailegatu gara eta eguzki apalak dena kanela kolore ematen du. Harkaitz erraldoiek osatzen dituzten eraikinak ezin dira hitzez deskribatu. Denboraren poderioz haizea eta hareak zizelkatu dituen eskulturak sinesgaitzak dira. Aingeruak zein deabruak eraikinen hormak estaltzen dituzte. Eta badira laminak terrazetan eta zaldunak sarrerak babesten. Maitaleak ezkutuan. Sabai izarratuaren azpian isila entzuten da.

Herri-kondaira batek dioenez egun batean ailegatu zen artista bat Tahggarera eta, biziki inpresionatua, aste bat bertan bakarrik gelditzea erabaki zuen. Ura eta janariarekin utzi zuten eta joan ziren lagunak. Astebete barru itzuli zirenean, artistak bere lan tresnak erreak zituen eta ez zela gehiago artelanetan arituko adierazi zuen.

Basamortu ikaragarriaren zatitxo bat gurutzatu dugu, Tenere, basamortuaren basamortua deritzo. Ubideak jarraituz, galdu ez gaitezen. Gure tuareg gidariak trebeak dira. Ibai, ibaiadar, isurkide guztien izenak eta norabidea ezagutzen dute, naiz eta gizaldiaz agorrak egon. Horizontea galtzen denean harearen kolorea edo testura behatzen dute. Ortziarekin erlazio perfektuan bizi dira. Gamelu gainean bidaia luzeak egiten dituzte tuaregek, gehienetan gauez eta izarrek gidatzen dituzte.

Azken eguna dugu basamortuan, “Ahal” bat prestatu digute tuaregek. Sutopila barazkiak eta ardi zaharra harea azpian errea afaltzeko da otordua. Gero, hirugarren tea hartu bezain pronto musikariak gitarrak eta danborrak jotzen hasi dira, bi neska abeslarirekin. Leher egin arte dantzatu dugu, gure tuareg lagunak aingeruak bezala dantzatzen dira, eta guri irakasten ahalegina egiten dute. Gaua magikoa izan da. Izarrarte pean. Mila izarren distira, izar iheskor eta izar loken abiadura miresgarrien xarma, ilargiaren argi hilaren itzalak, dena da magikoa, irreala.

“Ahal” (Henri Lhote-ren oharra) kanpamenduetatik at harkaitz edo duna babesean, ilunabarrez egiten diren bilerak dira. Bertan gazte ezkongabeek eta konpromisorik gabeko helduek parte hartzen dute, Suaren inguruan zirkuluan esertzen dira gizonezkoa eta emakumea txandakatuz. Bilara osatzen denean “ahal” ohiturak gorde daitezen bi moderatzaile aukeratzen dituzte bat emaztekia eta bertzea gizonezkoa. Jendea dotore janzten da, bere bitxi eta apaingarri guztiekin.

Neska batek ematen dio sarrera “Amzad”soka bakarreko biolina jolastuz. Mutilak abesten, olerkiak errezitatzen edo ipuinak kontatzen jarraitzen dute. Giroa berotuz gaten da eta gizon eta emakumeak elkarrengana hurbiltzen dira. Sudurra elkarri emanez, bat bertzearen ahatsa irentsiz, gorputzak ferekatuz , amodio jolasek goizeko ordu txikietaraino iraun dezakete.
Bilera hauek nahiko lizentziagarriak dira. Bukaeran bertze baterako gelditzen dira bikoteak. Inor jabetu ez dadin esku-naban “Ttifinagt ” hitz ikurrez adierazten dute nahia zita bat emanez.

Bidaia bukatzera doa, arras interesgarria izan da. Basamortuaren isila entzun dugu. Ortzi izarratuaren babesean lo egin dugu. Tuareg modura egun batzuk bizi gara. Mula-Mula txoria ikusi dugu eta horrek itxaropena dakarrela erran digute.

http://lolasarratea.blogspot.com

INDIA, EZEZAGUN HORI

Indiara noa eta bisitatu behar dudan herrialdea ulertu nahian dokumentatu nahi izan dut, baina handiegia da; bertze mundu bat da, erabat; maitatzen saiatuko naiz.

Ostatu baten terrazan eserita omen zegoen “Oscar Wilde” lagun bat aztoraturik hurbildu zitzaionean:
Kaixo lagun! Aspaldiko. –Ze habil. Agurtu zuen laguna.
Ba, hementxe, lur jota nauk. Emakumeak… Ez dizkiat konprenitzen emakumeak.
Erantzun zion lagunak.
- Baina, gizona! Emakumeak ez dituk konprenitzeko, maitatzeko baizik.
Erantzun zion Oscarrek.


Ran gure gidariak, autobusez gindoazela, nekazari emazteki baten eguneroko bizimodua kontatu zigun ipuin modura. Arras kontalari ona zen eta hunkitu ninduen. Arrapaladan sartu nintzaion eta nire jakin-mina ase nahian milaka galdera egin nizkion. Beti erantzun zidan nahiz eta batzuetan nire galderak nahiko zorrotzak izan. Gizona Salamankan ikasia zen, azkarra eta kultua. Kontatu zidanez, semea Londresen medikuntza bukatzen ari zen eta itzultzerako andregai bat hautatua zuen beretzat. Andre gaia ere medikua zen eta bere familiarekin dotea negoziatzen ari zela ere esan zidan.
- Eta zure semea ados dago? Galde egin nion.
- Bai, noski! Nork daki gurasoek baino hobeki zer komeni zaion seme bati?- Erantzun zidan.
Dotearen xehetasunak ere eman zizkidan, ez naiz hasiko dena hemen azaltzen, baina gauza batek sabelean zimiko egiten dit: beretzat urrezko eraztun bat, harri bitxi eta guzti, eskatu zuela erran zidan. Miserablea! Horixe iruditu zitzaidan gizona momentu horretan.
Gure bidaian non nahi ikusten nituen emakumeak landetan lanean sari koloretsuz jantziak, lirainak eta malguak, pinpilinpauxen antzera.
Sari gorriz jantzia, kopeta dindatua zeukan. Arras gaztea zirudien eta hitza emanen diot.



EZKONBERRIA NAIZ… Goizeko ordu ttikian hasi da nire eguna. Lehendabiziko argiekin egunero bezala gan naiz errekara nire beharrak egin, garbitu eta apaintzera. Etxean sartzean senarra agurtu dut, lanera doa, eguzkiak berotu baino lehen nahi ditu artoak jorratu. Sukaldean bizpahiru orduko lana daukat. Familia handia gara, eta helduak eta haurrak jaiki baino lehen gosaria prestatu behar dut.
- A ze negarrak egina naizen! Amak gaztigatu ninduanean nire ezkontza prestatzen ari zela hasi ziren nire ezinegonak. Polita nintzela eta mutil jator bat aukeratu zutela niretzat erraten zidan amak. Baino nik ez nuen ezagutzen mutila eta, ezagutu ere, ez nuen ezkondu arte ezagutuko. Etxean bazituzten arazoak, dotea prestatu behar zuten eta alaba gazteena naizenez dirurik gabe gelditu ziren. Ahizpa zaharrenak ezkondu zirenean ahuntzak saldu behar izan zituzten dotea eman ahal izateko. Nire ezkontza prestatzeko zorrak egin dituzte etxean.
Ospakizuna besta egiteko areto bat oihalezko sabaiarekin prestatu zuten, lurrean tapizak eta kuxinak esertzeko, kandelak loreak eta argiak dotore paratzeko. Janariak eta edariak ere ausarki erosi zituzten gonbidatuak eroso egon zitezen. Gero nire uztai-saria edo dotea zegoen: senargaiaren familia handia zen eta horrek anitz garestitzen zuen. Zetazko saria eta urrezko belarritako eta eraztuna senargaiaren amarentzako, urrezko ordularia eta zetazko jantzia aitarentzako, etxeko emaztekiei kotoizko sari bana, gizonei jantzi bana eta anai zaharrenaren semerentzako motua eskatu zuen senargaiaren familiak. Denbora handia egin zuten bi familiek tratua egiteko. Amak zin egin zidan adostasun osora ailegatu zirela eta ez nuela aurpegiraturik ukanen. Nire esku zegoela aitzinean senarra pozik egon zedin: bere nahiak bete behar nituela nireak ahantziz erran zidan. Orduan ez nuen ongi ulertu amak erran nahi zidana, baino hasi naiz konprenitzen…
Nire gauza pertsonalak, sukalde altzariak, lo egiteko estalkiak, hiru sari, bat gorria, ezkontzarako bertze bat zuria alargun gelditzen banintz, eta egunerokoa. Oinetakoak. Harribitxiak, lepokoak, eskumuturretakoak, belarritakoak, eraztunak, horiek denak eta ezkutuan, kutxa batean, sos batzuk sartu zizkidan amak.
- Gau eta egun zaindu ongi zure kutxa alaba maitea- erran zidan amak, kuxin polit bat ematen zidan bitartean. -Hartu hau gainean lo egiteko, goxo eginen dizu.

Sukaldean batzuetan zozotua gelditzen naiz, oraindik ere amarekin oroitzen naiz. Amaginarrebak zorrotz behatzen nau. Ez naiz sukaldari trebea, Barazkiak garbitu moztu eta egosi, arroza irakin, irina oratu, gurina irabiatu. Esnea gatzatu eta gasna egin. Espeziak banaka eho, gero nahasi. A, espeziak! Jira, haldi, ádrak, kala, sarsó, hing, dhaniá, ilahichi, mehti, long, sonf, ajwain, til, dalchini, késar, imli, amchur, kalá ,hará, mircha… Ze lanak ematen dizkidaten espeziek, batzuetan min edo geza ala gozo, oreka ezin hartu…

Lehen goizero behia jetzi eta askatu egiten nuen, gero ura garraiatu, eta egurra bildu sua egiteko. Gustura ibiltzen nintzen goizeko ihintza zapaltzen, libre sentitzen nintzen, familia berriak itotzen ninduen, bakarrik egoteko gura nuen. Baino haurdun nago eta amaginarrebak sukalde ardura eman dit. Ardura handiko lana da, batez ere familia handia garelako , denetara hogeita lau lagun. Egia errateko koinatek laguntzen didate, batez ere ahal den moduan norberaren gustuak egiten.

Haurrak gosaldu eta eskolara gaten dira. Helduak astiro beren aferetan gelditzen dira, eta, orduan, ni senarrarengana gaten naiz gosariarekin. Nire eguneko unerik hoberena da. Saria ongi apaindu; eskumuturrekoak, belarritakoak eta eraztunak paratu eta sakia buruan alai abiatzen naiz landara. Senarrak urrunetik ikusten nau, epeka burua goratzen du ea ailegatzen naizen. Zuhaitz baten gerizpean egokitu eta otordu printzipala elkarrekin egiten dugu. Lehendabizi senarrak jaten du, gero nik platerean niretzat uzten duena. Emakumeok gizonak baino gutxiago jaten dugu, senarra baino lehenago hiltzea da gure nahia. Bakarrik egoten garen denbora bakarra da. Gure aferez mintzatzen dugun aldia laburra egiten zait, bere ondoan ongi sentitzen naiz, maite dut bere usaina, eseritako tankera, hitz egiteko modua…

Nirekin goxoa da, elkarrekin egoteko gogoa gero eta handiagoa da. Gauean emakumeen aretoan nire kutxaren gainean beti nago adi senarraren keinu baten zain. Baratzera joaten gara, badugu gure altxapea, pikondo baten azpian tapiz baten gainean ordu gozoak egiten ditugu.

Senarrarekin gosaldu ondoren etxerako bidean burua datorkit ezkontzera etorri zen eguna…

Zaldiz zetorren durbante eder bat buruan elegante jantzia, soinujole eta dantzari artean bere familia osoarekin. Nire gurasoek apaizarekin ongi etorria eman ondoren herriko jendearekin batera otordu bat egin zuten. Ni etxeko emakumeekin ezkutatuan nengoen, gorriz jantzia eta bitxiz gainezka, oinazpi eta esku-azpiek jenarekin margotu zizkidaten ugalkorra izan nendin. Hantxe egon nintzen zetazko kuxinen gainean eserita orduak asper-asper egina, gosez amorratua… Aretoa etxetik gertu propioki apaindu genuen aurreko egunetan. Lore girlanda eta kandela anitz ipini gintuen. Herriko jendea lekutu zenean gauez berandu familia artekoekin eztei aldarearen erdian su sakratuaren inguruan elkartu nintzen senargaiarekin lehenbiziko aldiz. Baina aurpegiak estalita genituenez ezin genuen elkar ikusi. Denbora luzea egin zuen apaizak matrak errezitatzen. Doi-doi iraun nuen zorabiatu gabe. Zazpi itzuli su sakratuari eman ondoren senarrak aurpegia desestali zidan eta kopeta gorriz tindatu. Aitzinen egunero gorriz tindatzen dut kopetako ile sarrera.
Amets baten antzera oroitzen dut egun hura. Zein hodei baten barnean banintza lausoki dakusat. Panpina baten antzera jantzi ninduten, apaindu eta zaindu ere, ez neukan borondaterik, desiorik, nire buruaz erabakitzen zuten. Familia osoaren ispilu sentitzen nintzen. Nire edertasuna saltzen ari baziren bezala.

Udaberria zen eta bero ikaragarria egiten zuen. Astrologoei kontsulta egin ondoren hautatu zen eguna: ederra zen garaia ezkontzeko, landak eta baratzak loratuak zeuden eta lore usainak airea blaitzen zuen. Eguna luzea eta ilargi betea . A ze parranda egin zuten gazteek!
Senarrarekin otordu bat egin nuen, barau eginak ginen errituak iraun zuen denbora osoa eta hagitz gosetuak ginen. Hurrengo goizean segizioarekin nire etxe berrira abiatu nintzen. Ezin nion negar egiteari utzi, zotinak itotzen ninduen, baina aldi berean baneukan harako ilusio antzeko bat. Pixkanaka ganen nintzen familia berrian nire tokia finkatzen. Ailegatuko zen nire sukalderen jabe izanen nintzen tenorea. Jainkoei eskatzen nion gure ezkontza ugalkorra izan zedin.

Amatxirekin ere akordatzen naiz. Ttikitan bere altzoan egoten nintzen, panpinak egiten zizkidan, bere kuttuna nintzen. Duela denbora guti aitatxi hil zen eta bere errautsak hartu eta Ganges ibai Jainkosara botatzera gan zen. Alargun gelditzean galdu zuen bere tokia eta errespetua etxean, soberan zegoen: nire amak hartu zuen leinua, sukaldearen ardura eta familiaren zuzendaritza. Moztu zuen amatxik ilea, kopetan marra zuri bat egin eta sari zuria jantzi zuen.Berrogeita hamar urte elkarrekin egonak ziren eta ez zuen senarrarengandik banandu nahi. Alai abiatu zen,- hiltzeko sortzen gara eta sortzeko hil-, erraten zuen amatxik, hortaz Ganges ertzean eginen ditu bere azken egunak, berriro sortzeko hil arte. Badakit amatxi zoriontsua dela, Ganga Jainkosaren babesean dagoela, baina tristura handia sentitzen dut.
Ganges ibai-jainkosak har ditzan gure gorpuaren errautsak da gure gura. Milaka pertsona hurbiltzen da egunero Benares hirira. Batzuk zerraldo bertan erre eta zerak urari eskaintzeko. Baina garesti egiten da bertan gorpua erretzea. Eskaera ikaragarria da, gau eta egun eten gabe aritzen dira “uki ezinak” hilotzak erretzen. Egurra, hil-mihiseak eta eskaintzak ere beraiek saltzen dituzte eta arras garestiak dira. Baina badira ere bertan hiltzeko asmoekin gaten direnak. Edo erromes bere uretan araztuz bainu bat hartzera hurbiltzen direnak. Modu anitz daude ibaira heltzeko, badira bere burua saindutzat hartu eta (gehienek gizonezkoak) Gandhi modura zapi zuri bat hanka artean lotsak estaltzeko paratu eta makil bat eskuan oinez joaten direnak. Trenak gainezka ailegatzen dira Benares tren geltokira. Autobusak, automobilak, bizikletak, gurdiak… garraio modu guztiak dira baliagarriak ibaira ailegatzeko.

Herriko emakumeekin errekan elkartzen naiz, arropa garbitzen dugun unean berriketan aritzen gara. Beti dago berriren bat komentatzeko. Ezkontzak, hiletak, jaiotzak, motorrak. Motorrak ari dira herria aldatzen, badirudi gazteek ez dutela bertze gauzarik buruan. Sarritan gaten dira hiri handietan lan egitera, eta lehen kasta baxuenek soilik egiten zituzten lanak egiteko ere prest daude motor bat erosteko dirua lortzeko.
Bada ere zinea ikusteko aukera ukan duena, eta, jakina, hitzetik hortzera ikusitakoa kontatzea behartua egoten da. Bere inguruan eseri eta fantasian murgiltzen gara kontakizunarekin liluraturik. Nik zinea behin ikusi nuen, eta anitz gustatu zitzaidan. Bollywood ekoizleak etorri ziren eta herriko enparantzan oihal handi bat paratu zuten bi zutaberi lotuta, jende guztia eseri zen eta ilundu zuenean hiru orduko emanaldia egin zuten. Dantzak eta abestiak zein borroka, aktoresa eder baten amodio gora beherak tarte. Etxe ospetsuak eta ezinbertzeko janzkerak. Dena gezurretan, ezinezkoa, ametsetan aritzeko zoragarria. Bai maite dut zinea, eta gustatuko litzaidake benetako zine-areto batean pelikula bat ikusteko aukera izango banu.

Haurrak eskolatik etortzen dira eta nik gustuko dun ilobekin jostetan aritzea. Egun osoa egiten dute umeek eskolan, gobernuak otordu bat ematen die eta gurasoek errazago bidaltzen dituzte seme-alabak eskolara. Otorduarena berria da, nire denboretan etxetik eraman behar genuen jatekoa. Ni guti gan nintzen eskolara, behitikoa ukan nuen eta arras gajorik egon nintzen, sendatu nintzenean ahizpa ezkondu zen eta ama laguntzen gelditu nintzen etxean.


Eguna erortzen den moduan biltzen dira senideak etxera. Bai eta animaliak ere, bi behi eta aratzea daukagu. Behi zaharra ez dugu lotzen, ez dadin lotua hil. Haurrei behia laztantzen irakasten diegu, zeren behia baita animalien ama sakratua. Ama lurra oparoa eta emankorra irudikatzen du, eta ematen duena dena da ona: esnea elika, pixa desinfektatzaile eta kaka erregai. Askatasun osoan bere gisa ibiltzen dira herri eta hirietan. Kondairak dio Brakma Jainkoa behi bihurtu eta esnea eman ziola gizakien onurarako. Elikadurarik garbiena kontsideratzen da
Amaginarrebak tea prestatzen du, Esna jengibre eta azukrearekin. Benetan ona da prestatzen duen tea, badirudi erraza dela, baina ez, ez da erraza, urteak behar dira te on bat egiten ikasteko. Opiltxo gozoekin hartzen dugu tea, eguneko azken otordua une oso lasaia izaten da. Emakumeak elkarrekin egoten gara gure gauzaz arduratuta. Gizonezkoak ez dira gure gauzetan sartzen, gure ardura da familiaren elikadura eta haurren heziketa. Izaten ditugu gure ezadostasunak ere, baino ahal den moduan konpontzen ditugu gure tirabirak.

Etxeko atean Ganesh Jainkoaren iduria daukagu. Nik anitz maite dut Ganesh, badakit gozokiak maite dituela eta, hortaz, egunero opiltxo bat eskaintzen diot. Ganesh Parbati eta Sihivaren semea da. Sihva gudara gan zen eta itzultzerakoan etxeko atea babesten mutil eder bat topatu zuen. Mutilak ez zion sartzen utzi eta Sihvak ezpatarekin burua moztu zion. Parvati atera zen.”Gure semea hil duzu!” Oihuka hasi zen, haserre eta sumin handiz, kontsola ezina. Orduan Sihva gan zen lehen bizidunei burua moztu eta semeari eransteko asmoarekin. Suertatu zen elefante batekin topo egitea, moztu zion burua eta mutilari paratu zion.

Ganehs gizona, elefante buruarekin arratoi baten gainean eserita irudikatzen da. Jainko maitagarria, azkarra eta sinpatia handikoa da. Bidean oztopoak kendu eta zorte ona erakartzen du. Ekintza berrien babesle denez egunean une bat hartzen dut berarekin egoteko. Jite agurgarrian bere aitzinen eseri eta Janikoengandik hartutako onurak eskertu ondoren nire zalantza eta bildurak adierazten dizkiot. Eta badira Ganehsi baino azaltzen ez ditudanak; adibidez, senarraren anai zaharrenak begiratzen nauen modu lizuna ez zait gustatzen. Beldurra ematen dit. Eta diot beldurra ematen didala ez dudalako deus egiteko modurik. Nire senarra anai gaztena denez ezin dio deus ukatu anai zaharrenari. Nik jakin badakit hori, hortaz Jainkoari eskatzen diot gizonaren desioa desbidera dezan.
Uzta ona ukan dezagun eta familia kideentzat osasuna. Sabelean daramadan umea mutikoa izan dadin… Beti eskean aritzen naiz, lotsa sentitzen dut. Neurekoia naiz, bai, eta barkamena eskatzen dut. Gero begiak itxi eta mantra sànscrito-n errezitatzen dut, nik ez dut sànscrito ulertzen baino erreguak bakea dagit.


BENARES. Vanarasí , zazpi hiri sakratuetako bat da Indian. Ganges ibaiaren hertzean kokatzen da. Antzinen Kashí deritzo (guztiz ederra, eguzkia bezain distiratsu) K. A. 3.100 K.L. Shivá Jainkoak eraikin zuen. Gero Satí bere emazteak bere buruz bertze egin zuen, bere buruari su eman zion eta ezkerreko eskua Ganges ibaira erori zen Vanarasí-n.
Mark Twain idazle satirikoek bere garaian hau idatzi zuen._ Vanarasí historia antzinakoa da, tradizioek baino lehenagokoa, kondairak baino zaharragoa eta badirudi horien denen antzinakoa dela_
Beraz inpresio handia sortzen duen hiria da. Bi miloi biztanle ditu baino baliteke denak erroldatuak ez egotea. Egunero ailegatzen de jendea hirira, garraio mota guztiak erabiliz. Anitz ez dira gehiago etxera itzuliko, batzuk sosik gabe gelditu direlako, bertze batzuk ibai hertzean hil nahi dutelako. Hinduistek bizian behin gan beharreko hiria denez mota guztietako jendea aurkitzen da bertan. Eta hemen nahasten dira kastak, aberatsak eta eskaleak, gazteak eta zaharrak. Animaliak ere badute bere tokia, behiak, zakurrak, bufaloak, basurdeak eta ahuntzak bertzeak bertze.
Ganges,ibai Jainkosa munduko ibairik kutsatuenetakoa da, 2.510kilometro ditu, bere hertzen egunero milaka hilotz erretzen dira errautsak bertan isuriz, bufaloak bere uretan bainatzen dira, jendea biluztu arropa garbitu eguzkian hedatu bainatu eta jantzi egiten da. Erromesak fede handiz bertan bainatzen dira. Haurrek kometak zerura astintzen, barberuak, masajistak, sukaldariak, saltzaileak, erosleak, turistak… Beraz agnostiko batentzako nahiko surrealista egiten da baino Hinduismoa erlijio bat baino gehiago bizi modu bat da. Hinduismoan ez dago sortzaile bat, ez dauka eliza edo zuzentzailerik. Herri gurtzeak, ohiturak eta sinesmenak Veda testuetan bilduak izan zuten sorburu. Veda (anadi, ananta) betikoa da, ez dauka hasiera edo bukaerarik. Milaka urtetan ahoz aho helarazia izana da. Testuak berandu idatzi ziren, 700 k.a. baino benetako Veda ahozkoa da, bere doinuak ditu eta maisuek dizipuluei horrela irakasten diete. Hinduistak 1.000 miloi jarraitzaile baditu, eta 330 miloi Jainko gurtzen dituzte.



DOTEA. Indian emakumeen helburua ezkontza da. Ez dago erdikorik. Ez dago tokirik ezkonge batentzako, ez eta emakume antzu edo alargun batentzako. Hala guztiz ere emakumea da gizartearen zutabea eta tradizioen zaindaria. Tradizio horiek beraien eskubideak zapaltzen badituzte ere. 1961an dotea legez debekatu zen, baino errealitatean areagotu egin da. Indian kontsumoa dotearen eskutik sartu da. Eztei ospakizunak ikaragarriak dira. Familia arrunta bat urtetako zorretan sartzen da alabari dotea emateko. Senarraren familiarekin hartutako konpromisoa ez betetzeak ezkonberriaren bizia arriskuan paratu lezake. Egunero hiltzen dira Indian emakume gazteak etxe istripuz edo bere burua bertze eginez. Bortxaketak nekez salatzen dira, batez ere etxeetan gertatzen direlako. Familiako semeak etxera ezkontzen dira, eta seme zaharrenak anai gaztenaren emazteari harreman sexualak eska litzaioke.